Dr Ewelina Stobiecka

radca prawny

Od kilkunastu lat wspieram przedsiębiorców w rozwiązywaniu sporów gospodarczych w sądzie i poza nim. Występuję zarówno w roli pełnomocnika, negocjatora jak i mediatora...
[Więcej >>>]

Rozwiąż swój spór

ADR w Polsce i w NiemczechNiniejszy artykuł powstał przy współautorstwie Patryka Kuliga, Counsela i Mediatora z Niemieckiego Instytutu Arbitrażowego (DIS).

Wraz z wejściem w życie ostatniej nowelizacji polskiego KPC, pojawia się pytanie: czy nowe przepisy procedury cywilnej przyczyniają się do wzrostu znaczenia alternatywnych metod rozwiązywania konfliktów? Podobne rozwiązania funkcjonują od dawna w Niemczech, gdzie ADR jest podstawowym narzędziem rozwiązywania sporów w biznesie.

Nowa procedura cywilna a ADR

Jednym z kluczowych celów nowelizacji jest przyspieszenie i usprawnienie postępowania. Aby to osiągnąć ustawodawca wprowadził szereg rozwiązań instytucjonalnych, organizacyjnych dotyczących samego postępowania. Zmianie uległo podejście do procedury i postępowań w sprawach spornych, według którego już na początkowym etapie postępowania strony powinny dążyć do zawarcia porozumienia, w czym bardzo aktywną rolę ma odgrywać sędzia i jego nowe zadania związane z instytucją posiedzenia przygotowawczego.

W zamierzeniu ustawodawcy właśnie faza przygotowawcza ma między innymi stworzyć warunki oraz narzędzia do efektywnego poszukiwania alternatywnych form rozwiązywania sporów prawnych. Postępowanie przygotowawcze wprowadzone do kodeksu postępowania cywilnego w dużej mierze nawiązuje do organizacji i trybu działania sądów arbitrażowych. Podczas posiedzenia przygotowawczego będzie teraz dochodziło do planowania postępowania. Zakłada się przy tym aktywny udział stron w tej fazie, gdyż to właśnie na tym etapie strona powinna przedstawić wszystkie żądania i twierdzenia o faktach oraz wnioski dowodowe, które chciałaby przeprowadzić na potwierdzenie tych twierdzeń. Znajomość zaś żądań i twierdzeń stron powinna przyczynić się do spojrzenia na sprawę z nowej perspektywy i do podjęcia – z aktywnym udziałem sędziego – ewentualnych rozmów ugodowych. Także w tej fazie postępowania strony będą tworzyć plan rozprawy.

W planie rozprawy to strony jako współgospodarze procesu zadecydują wspólnie z sędzią o terminach i kolejności przeprowadzonych dowodów. Analogiczna procedura obowiązuje w regulaminach wielu instytucji arbitrażowych, kiedy na samym początku postępowania strony wraz z arbitrami dokonują starannego planowania kolejnych czynności.

Komunikacja pomiędzy sędzią/arbitrem i stronami

Przepisy procedury cywilnej obowiązujące w nowej odsłonie od 7 listopada 2019 r. zakładają także zmniejszenie dystansu pomiędzy sędziami a stronami postępowania poprzez odformalizowany charakter posiedzenia przygotowawczego. W tej fazie sędzia będzie mógł przedstawić stronom swój wstępny pogląd w związku z czym, strony mogłyby być „dopingowane” do zawarcia racjonalnego kompromisu (art. 2056 § 2 kpc). To nowość w procedurze cywilnej, gdyż dotychczas na żadnym etapie postępowania sędzia nie mógł prezentować swoich poglądów, czy przewidywanego rozstrzygnięcia aż do momentu zamknięcia rozprawy i formalnego ogłoszenia wyroku. Takie zmniejszenie dystansu pomiędzy sędzią a stronami postępowania to kolejny punkt styczności procedury cywilnej z alternatywnymi metodami rozwiązywania sporów. Sprawniejsza, odformalizowana komunikacja to także bardziej efektywne procedowanie.

Jak podkreślają projektodawcy w uzasadnieniu wprowadzonych zmian rozwiązanie sporu nie musi koniecznie polegać na rozpoznaniu i władczym rozstrzygnięciu sprawy przez sędziego. Zanim do tego dojdzie, należy wykorzystać wszelkie możliwości zakończenia sporu, także z pomocą sędziego, ale z woli samych stron, czyli na przykład poprzez zawarcie ugody.

Aktywność sędziego na tym etapie postępowania będzie uzupełniać czynności mediatorów, którzy zresztą mogą działać także w kolejnych stadiach postępowania. Inicjowanie prób pojednania stron wymagać będzie od sędziów specjalnych umiejętności rozjemczych i pewnej zmiany perspektywy patrzenia na cel, jakim jest załatwienie sprawy.

Mediacja i arbitraż

Oczywiście ten sam cel – załatwienie sprawy – strony mogą osiągnąć zarówno w mediacji jak i w arbitrażu. Obydwa te narzędzia są często wybieranymi metodami rozwiązywania sporów w biznesie. Często także obydwie te metody występują w ramach jednej sprawy (tzw. procedura „Med-Arb” czy „Arb-Med”) lub też jednej instytucji rozjemczej.

Praktyka pokaże, czy zmiana procedury cywilnej przyczyni się do wzrostu znaczenia alternatywnych form metod rozwiązywania konfliktów w Polsce. Warto zaznaczyć, że metody takie jak mediacja dostępne są także poza procedurą cywilną. Z mediacji można korzystać również prywatnie, bez skierowania sądu i bez względu na jurysdykcję czy reżim prawny, jakiemu poddany jest dany spór. Co istotne, ugoda zawarta przed mediatorem może być potwierdzona przed sądem powszechnym czy arbitrażowym zyskując walor prawny wyroku sądowego.

Mediacja w bardziej złożonych sprawach może trwać kilka do kilkunastu tygodni, co jest doskonałym wynikiem w porównaniu z wieloletnimi procesami sądowymi. Także koszty mediacji są zdecydowanie niższe niż tradycyjny proces sądowy.

W przypadku arbitrażu strony muszą umówić się na konkretny arbitraż i tzw. zapis na sąd polubowny jest kluczowy dla możliwości wszczęcia tej procedury. Arbitraż podobnie jak mediacja, daje stronom pełen komfort poufności postepowania, na co strony nie zawsze mogą liczyć w przypadku sali sądowej, na której zasadą jest jawność postępowania.

Istnieje wiele instytucji arbitrażowych, które oferują swoje usługi w ramach arbitrażu w wyspecjalizowanych sektorach lub dziedzinach. Także w obrocie międzynarodowym mamy do czynienia z wieloma instytucjami obsługującymi spory wynikające z obrotu międzynarodowego. Inwestorzy zagraniczni niechętnie poddają swoje spory rozstrzygnięciu sądom powszechnym. Wielomilionowe kontrakty i niejednokrotnie ogromne projekty inwestycyjne trafiają często do arbitrażu międzynarodowego. Biorąc pod uwagę fakt, że Niemcy są jednym z największych i najważniejszych partnerów handlowych Polski spory gospodarczej pomiędzy przedsiębiorstwami polskim i niemieckimi są na porządku dziennym.

Rozwiązywanie tych sporów na tradycyjnej ścieżce sądowej, nawet przy uwzględnieniu znowelizowanych przepisów procedury cywilnej, może być przewlekłe. Ma to związek nie tylko z kwestiami organizacyjnymi takimi jak doręczenia w obrocie międzynarodowym, ale i kwestiami natury prawnej, gdy np. sąd polski musi stosować niemieckie prawo materialne lub odwrotnie.

Rozwiązaniem tego typu dylematów mogą być prywatne instytucje arbitrażowe oferujące alternatywne dla postępowania sądowego postępowanie zmierzające do rozwiązania sporu prawnego.

Arbitraż handlowy i sądownictwo powszechne w Niemczech

Polubowny charakter rozstrzygania sporów gospodarczych jest głęboko zakorzeniony w niemieckiej kulturze procesowej – zarówno przed sądami powszechnymi jak i ukonstytuowanymi dla rozstrzygnięcia poszczególnych sporów trybunałami arbitrażowymi.

Polski ustawodawca wydaje się bezpośrednio czerpać z rozwiązań niemieckich, w szczególności z obligatoryjnego postępowania negocjacyjnego przed rozprawą (niem. Güteverhandlung), kiedy sąd, często w obecności nie tylko pełnomocników procesowych, ale i samych stron, omawia wraz z nimi spór, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy znane sądowi i stronom w danym momencie, aktywnie zadając pytania i dzieląc się w sposób niewiążący wstępną oceną stanu faktycznego i prawnego. Sąd w oparciu o art. 278 niemieckiego kodeksu prawa cywilnego może dalej skierować strony do tzw. sędziego pojednawczego (niem. Güterichter), nieposiadającego zdolności judykacyjnych, którego rola ogranicza się do pośredniczenia między stronami, w roli porównywalnej do roli mediatora i negocjatora między stronami. A także może zaproponować stronom próbę rozstrzygnięcie sporu pozasądowo, w oparciu o polubowne metody np. mediację.

Arbitraż oraz sądownictwo powszechne w Niemczech łączy jedno – wysoki odsetek rozwiązywania sporów gospodarczych w sposób polubowny. W przypadku arbitrażu najczęstszą polubowną formą rozstrzygania sporu jest partycypowanie przez strony (a nierzadko, przynajmniej pośrednio, także przez trybunał arbitrażowy) w ustaleniu treści tzw. wyroku arbitrażowego o uzgodnionej treści, w przypadku sądu – zawieranie „klasycznych” ugód sądowych.

Obecnie obowiązujący art. 278 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego, odnoszący się bezpośrednio do art. 279 pruskiego generalnego kodeksu postępowania cywilnego z 1794 roku, zobowiązuje sąd do podjęcia środków służących ekonomice procesowej, tym samym zwiększeniu efektywności czasowej i kosztowej postępowania poprzez rozważenie na każdym etapie postępowania, polubownego rozwiązania sporu lub poszczególnych kwestii spornych.

Statystki dotyczące całości rozstrzygniętych sporów cywilnych i gospodarczych w 2018 r. przed sądami powszechnymi wskazują, w zależności od danego forum, na zawarcie ugód sądowych w od 16% do 40% postępowań:

– Amtsgericht (odpowiednik sądu rejonowego) – 923 179 całości postępowań, z czego 134 510 zakończonych w formie ugody sądowej, co stanowi 22% całości postępowań;

– Landgericht (odpowiednik sądu okręgowego) jako sąd pierwszej instancji: 303 993 całości postępowań; 80 544 ugód sądowych; co stanowi 39% całości postępowań, w drugiej instancji: 43 030 całości postępowań; 5 471 ugód sądowych; co stanowi 30% całości postępowań;

– Oberlandesgericht (odpowiednik sądu apelacyjnego) 49 164 całości postępowań; 7 841 ugód sądowych; 16% całości postępowań.

W Niemczech trendem jest zawieranie wyroków arbitrażowych w formie wyroków arbitrażowych o uzgodnionej treści. Oznacza to, że strony postępowania same uzgadniają treść ugody i występują z wnioskiem przed trybunałem arbitrażowym, aby treść ugody stała się wyrokiem arbitrażowym (o uzgodnionej treści). Drugą możliwością zawarcia ugody, która jest charakterystyczna dla arbitrażu niemieckiego, jest zawarcie ugody w wyniku uprzedniego zaznajomienia się przez strony ze wstępną oceną stanu prawnego i faktycznego, którą może się trybunał arbitrażowy podzielić za zgodą wszystkich stron. Ta forma często łączy się ze złożeniem przez strony oświadczenia o niepodnoszeniu zarzutu res iudicata, gdyby strony na podstawie wstępnej oceny trybunału nie doszły do sporządzenia ugody.

W praktyce trybunał arbitrażowy, wspiera ugodowe zakończenia sporu w postępowaniu arbitrażowym, także w dalszych etapach postępowania wskazując możliwości pojednawcze, a sąd powszechny stara się wskazywać na kwestie ugodowe już na samym początku rozprawy w ramach obligatoryjnego postępowania negocjacyjnego (niem. Güteverhandlung).

Specyfika arbitrażu oraz jeden z kluczowych powodów jego wyboru zamiast sądownictwa powszechnego ze swojej natury skłania użytkowników arbitrażu – podmioty gospodarcze oraz przedstawicieli szeroko rozumianego biznesu – do efektywności czasowej i kosztowej, a tym samym do szukania porozumienia i dzięki polubownemu rozstrzygnięciu sporu, do możliwości dalszej współpracy.

Innym istotnym aspektem praktycznym, wskazującym na ugruntowanie się w procesowej tradycji niemieckiej ugodowego rozstrzygania sporu, jest możliwość obniżenia kosztów sądowych oraz wyższe stawki pełnomocników procesowych przewidziane ustawowo w przypadku zawarcia ugody w postępowaniach przed sądami powszechnymi, oraz często obniżenie kosztów administracyjnych i honorarium arbitrów w przypadku arbitrażu instytucjonalnego.

Każdy spór handlowy jest inny i wymaga specjalnych instrumentów w celu osiągnięcia najbardziej efektywnego jakościowo, czasowo i kosztowo rozstrzygnięcia. Ugoda nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem, podobnie jak nie zawsze arbitraż będzie najlepszą możliwością rozwiązania sporu. Świadomość szerokiej palety instrumentów służących wyborowi rozstrzygania sporów gospodarczych, jest kluczowa, a w przypadku sporów skomplikowanych zarówno pod względem faktycznym jak i prawnym, w szczególności w sporach transgranicznych, polubowne metody rozstrzygania sporów, bazujące na ugodzie mogą się są często sposobem na szybkie rozstrzygnięcie sporu i podjęcie dalszej biznesowej współpracy.

 

Jeśli chcesz abyśmy pomogli Ci rozwiązać spór w biznesie, zapraszam do kontaktu:

tel.: +48 669 73 79 79e-mail: e.stobiecka@taylorwessing.com

Ponad dwa miesiące temu, dnia 3 października Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał orzeczenie w sprawie frankowiczów odpowiadając na pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie, przed którym toczy się jedna ze spraw przeciwko bankowi.

Czy mozliwe są ugody w sprawach frankowiczów

Orzeczenie to stanowi bardzo ważny etap prawny na drodze dochodzenia przez frankowiczów swoich praw przed sądem, a związanych z umowami kredytowymi, które zawierają tak zwane niedozwolone klauzule umowne.

Ostatnio pojawiło się bardzo wiele komentarzy i to zarówno ze strony ekspertów bankowych  szacujących potencjalne ryzyka dla sektora bankowego jak i prawników reprezentujących frankowiczów. Wszyscy są jednak zgodni, że należy spodziewać się większej ilości pozwów w tych sprawach.

Czy polskie sądy zaleje fala powództw frankowiczów? Przysłuchując się dyskusji publicznej w ostatnich tygodniach wydaje się to być bardzo prawdopodobny scenariusz. Czy możliwe są jednak inne rozwiązania tej sytuacji? Czy rozwiązaniem problemu umów frankowych zawierających klauzule abuzywne mogłyby być masowe ugody frankowiczów z bankami?

Przyjrzyjmy się takiemu scenariuszowi.

Przede wszystkim warto zwrócić uwagę, iż przeciętny czas trwania procesu frankowego to grubo ponad dwa lata w pierwszej instancji. Gdyby którakolwiek ze stron chciała apelować od wyroku pierwszej instancji, do tego czasu należy doliczyć kolejne kilkanaście miesięcy.

Nie bez znaczenia jednak jest fakt, iż 7 listopada br. weszły w życie znowelizowane przepisy procedury cywilnej, które przeformułowują polski proces cywilny. Zapewne sądy będą potrzebować trochę czasu aby odnaleźć się w nowej rzeczywistości proceduralnej, która przewiduje kilka istotnych nowości, co będzie niezwykle ważne. Nowości te mają bowiem przyczynić się między innymi do szybszego rozpatrywania spraw.

Paradoksalnie jednak może okazać się, że aby przepisy osiągnęły swój cel będą wymagane między innymi szkolenia sędziów związane z umiejętnościami mediacyjnymi  tj. takim moderowaniem dyskusji pomiędzy stronami sporu na jego wstępnym etapie (tu w ramach tzw. posiedzenia przygotowawczego) aby strony osiągnęły – zakładane przez autorów nowelizacji – porozumienie. Ma to związek z wprowadzeniem zupełnie na nowo skrojonego elementu proceduralnego, wspomnianego powyżej posiedzenia przygotowawczego, które ma poprzedzać postępowanie sądowe i które w zamierzeniu nowelizacji ma zmierzać m.in. do polubownego rozwiązania sporu.

Wydaje się, że ta instytucja może być dobrym narzędziem także w sprawach frankowiczów, gdyż na tym wstępnym etapie sędzia będzie mógł po zapoznaniu się ze stanowiskami stron oszacować przewidywany czas trwania procesu i – jak chcą autorzy nowelizacji – wskazać potencjalny kierunek orzekania. Jest to moment, w którym sędzia będzie mógł nakłaniać strony do zawarcia porozumienia.

W sytuacji gdyby strony potrzebowały więcej czasu na negocjacje sędzia – podobnie jak ma to miejsce dotychczas – może skierować strony do mediacji. Wydaje się że rozwiązywanie poszczególnych spraw frankowiczów w drodze ugody jest bardzo dobrym rozwiązaniem i to dla obu stron sporu.

Z jednej strony bowiem konsument pozywający bank ma możliwość szybszego zakończenia sporu i ewentualnego uwolnienia się od kredytu frankowego obarczonego ryzykiem kursowym i zawierającego niedozwolone klauzule. Z drugiej strony bank będzie mógł w sposób bardzo aktywny zmitygować ryzyko związane z umową zawierającą niedozwolone klauzule umowne i trwającym procesem sądowym.

Co istotne strony w ramach takich negocjacji ugodowych mogą postanowić o aneksowaniu umowy zastępując nieważne klauzule umowne ewentualnymi klauzulami ważnymi lub też w taki sposób ukształtować łączący ich stosunek prawny aby przy założeniu unieważnienia umowy kredytowej ewentualnie zawrzeć nową umowę, która służyłaby celom refinansowania kredytu.

Także poufność mediacji czy też negocjacji ugodowych wydaje się być ogromną zaletą dla banku dbającego o swoją reputację i relacje z klientami.

W Polsce istnieje kilka ośrodków mediacyjnych, które mają bardzo dobrą praktykę związaną z rozwiązywaniem sporów gospodarczych w tym pomiędzy instytucjami finansowymi a konsumentami. Wystarczy wspomnieć Międzynarodowe Centrum Mediacji (www.mcm.org.pl) powstałe przy bilateralnych izbach handlowych działających w Polsce czy też centrum mediacji przy Komisji Nadzoru Finansowego.

Wydaje się że obydwie te instytucje mogą być doskonałą platformą dla ugodowego zakończenia sporów pomiędzy bankami a konsumentami.

***

Na pewno zainteresuje Cię również:

Jeśli chcesz abyśmy pomogli Ci rozwiązać spór w biznesie, zapraszam do kontaktu:

tel.: +48 669 73 79 79e-mail: e.stobiecka@taylorwessing.com

Umowa dowodowaW ramach nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego wprowadzono do polskiego systemu prawnego nowe narzędzie, które może okazać się pomocne przedsiębiorcom. Chodzi o tzw. umowę dowodową, którą przedsiębiorcy mogą zawrzeć już na etapie układania swoich relacji kontaktowych z partnerami biznesowymi, a która może się okazać pomocna w ewentualnym rozstrzyganiu sporów pomiędzy nimi.

Przedsiębiorca „współgospodarzem” procesu

Zmiany zaproponowane tą nowelizacją mają przyczynić się do usprawnienia i przyspieszenia postępowań sądowych, w tym także postępowania gospodarczego, czyli spraw przedsiębiorców, które trafiają do sądu. W nowej formule procesu cywilnego kładzie się duży nacisk na większe zaangażowanie stron w prowadzenie procesu, czemu ma służyć między innymi nowy jego etap, tzw. posiedzenie przygotowawcze, na którym to strony wspólnie z sędzią będą planować całe postępowanie. Poszerzono też znacznie zakres autonomii stron w procesie poprzez dodanie kolejnej umowy procesowej, czyli umowy dowodowej. To właśnie strona, czyli przedsiębiorca może teraz w dużo szerszym zakresie wpływać na przebieg postępowania, być jego „współgospodarzem”.

Do tej pory strony mogły (w umowie kształtującej daną relacje biznesową) umówić się między innymi na:

a) właściwość miejscową sądu (art. 46 KPC),

b) mediację (art. 1831 2 KPC),

c) jurysdykcję krajową (art. 1104 i 1105 KPC),

d) na sąd polubowny (art. 1161 § 1 KPC),

e) zasady i sposób postępowania przed sądem polubownym (art. 1184 § 1 KPC).

Brakowało jednak narzędzi, które w realny sposób wpłynęłyby na procedurę i zakres dowodzenia swoich praw w procesie.

Koncepcja umowy dowodowej

Sama koncepcja umowy dowodowej wykorzystywana w innych jurysdykcjach zakłada możliwość wpływu stron na zakres i przebieg postępowania dowodowego, a także sposobu przeprowadzania dowodów. W ramach tej kategorii umów procesowych mamy do czynienia z umowami:

  • rozszerzającymi lub zawężającymi możliwość dowodzenia, czyli określające katalog dowodów niezbędnych lub wystarczających do ustalenia przez sąd określonych faktów (nazywane umowami dowodowymi sensu stricto). Do tej kategorii zalicza się także umowy wykluczające określone dowody na przyszłość, czyli np. strony postanawiają, że osoba nie będąca ekspertem nie może potwierdzać jakiś faktów dotyczących danej relacji biznesowej, albo wskazujące, że dla wykazania określonej okoliczności nie będzie wystarczające przeprowadzenie danego dowodu.
  • umowy co do przedmiotu dowodu, czyli określające okoliczności, na jakie konieczne jest przeprowadzenie dowodu.
  • umowy co do rozkładu ciężaru udowodnienia (onus probandi), czyli kto może jakie fakty udowadniać,
  • umowy regulujące sposób przeprowadzenia dowodu, np. wskazujące na możliwość lub konieczność przesłuchania świadka w obecności eksperta, przesłuchania świadka poza sądem czy w drodze wideokonferencji.

Umowa dowodowa w procedurze polskiej

Ponieważ umowa dowodowa jest w polskim prawie instytucją nową, ustawodawca zdecydował się na ograniczenie jej zakresu do kwestii najbardziej oczywistej czyli możliwości wyłączenia dowodów określonego rodzaju. Odpowiednią regulację dotyczącą tej umowy procesowej zawiera nowy art. 458(8) § 1 KPC w brzmieniu:

 

Art. 458(8)

§ 1. Strony mogą się umówić o wyłączenie określonych dowodów w postępowaniu gospodarczym w sprawie z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy (umowa dowodowa).

2. Umowę dowodową zawiera się na piśmie pod rygorem nieważności albo ustnie przed sądem. W przypadku wątpliwości uważa się, że umowa późniejsza utrzymuje w mocy te postanowienia umowy wcześniejszej, które da się z nią pogodzić.

3. Umowa dowodowa zawarta pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważna.

4. Zarzut nieważności lub bezskuteczności umowy dowodowej można podnieść najpóźniej na posiedzeniu, na którym powołano się na umowę, a jeśli uczyniono to w piśmie procesowym – najpóźniej w następnym piśmie procesowym albo na najbliższym posiedzeniu.

5. Objęcie umową dowodu przeprowadzonego przed sądem przed jej zawarciem nie pozbawia go mocy dowodowej.

6. Sąd nie dopuści z urzędu dowodu wyłączonego umową dowodową.

7. Fakty, które miałyby zostać wykazane dowodami wyłączonymi przez umowę dowodową, sąd może ustalić na podstawie twierdzeń stron, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy. Jeżeli ustalenia wymaga rozmiar należnego świadczenia, przepis art. 322 stosuje się odpowiednio”.

Aby zapobiec nadużywaniu pozycji przez silniejszą stronę umowy ograniczono zakres zastosowania umowy dowodowej do określonego (jednego) stosunku prawnego powstałego z mocy umowy. Umowa taka wiąże strony, a tym samym i sąd w sprawach dotyczących tego właśnie jednego stosunku prawnego, a nie we wszystkich sprawach prowadzonych między tymi samymi stronami.

Umowa dowodowa musi przy tym zawarta albo na piśmie pod rygorem nieważności, albo alternatywnie ustnie przed sądem, czyli już po wszczęciu postępowania. Umowa ta jednak nie może być zawierana pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, co uczyniłoby ją nieważną.

Strony, które zawarły umowę dowodową są zobowiązane przedstawić ją sądowi na jak najwcześniejszym etapie postępowania. Wydaje się, że najbardziej logicznym momentem przedstawienia sądowi takiej umowy jest posiedzenie przygotowawcze, podczas którego planowana jest rozprawa. Ponieważ umowa dowodowa istotnie wpływa na kształt postępowania dowodowego, zarzut jej bezskuteczności lub nieważności musi zostać podniesiony niezwłocznie po przedstawieniu umowy sądowi, przy czym zarzut spóźniony nie odniesie skutku, na co wprost wskazuje § 4 art. 458(8) KPC.

 

Treść umowy dowodowej

Każda relacja biznesowa ma swoją specyfikę. Układając dany stosunek pomiędzy przedsiębiorcami strony powinny zabezpieczyć się na najtrudniejsze chwile kiedy relacja może się popsuć i powstanie spór. Oprócz zabezpieczeń i innych typowych klauzul umownych zabezpieczających strony (np. o zachowaniu poufności czy zakazie konkurencji), warto rozważyć także regulację umowy dowodowej.

Spośród szczegółowych rozwiązań, jakie mogłaby przewidywać taka umowa, warto rozważać np. wiążące dla stron powoływanie eksperta (rzeczoznawcy) już na etapie realizacji umowy. Mogłoby to być istotne szczególnie przy realizacji skomplikowanych projektów o dużej wartości, gdzie weryfikowanie poprawności realizacji poszczególnych etapów byłoby utrudnione po jakimś czasie. Innym elementem takiej umowy dowodowej mogłoby być na przykład ograniczenie możliwości dopuszczania i przeprowadzania dowodu z opinii biegłego i ograniczenie takich opinii do ekspertyz prywatnych konkretnych ekspertów, ośrodków badawczych czy naukowych. Strony mogłyby też wprowadzić do takiej umowy ograniczenie dotyczące przesłuchań określonych świadków, jak na przykład pracowników określonego szczebla lub też ograniczenie postępowania dowodowego do określonego typu środków dowodowych (np. same opinie niezależnych, konkretnych ekspertów).

Przyjęta regulacja zakłada, że sąd nie dopuści z urzędu dowodu wyłączonego umową dowodową. Fakty zaś, które miałyby zostać wykazane dowodami wyłączonymi przez umowę dowodową, sąd może ustalić na podstawie twierdzeń stron, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy. Jeżeli zaś ustalenia wymaga rozmiar należnego świadczenia, sąd zgodnie z art. 322 KPC oszacuje wysokość należnej powodowi kwoty, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy.

Czy przedsiębiorcy będą korzystać z tej nowej instytucji pokaże praktyka. Istotne jest aby kwestie umów dowodowych nie zaprzepaściły podstawowego celu nowelizacji jakim jest usprawnienie i przyspieszenie postępowania w sprawach gospodarczych.

Jeśli chcesz abyśmy pomogli Ci rozwiązać spór w biznesie, zapraszam do kontaktu:

tel.: +48 669 73 79 79e-mail: e.stobiecka@taylorwessing.com

postępowanie dowodowe

Postępowanie dowodowe to najbardziej czasochłonny i kluczowy dla dowiedzenia przez strony swoich racji etap postępowania.

Także w tym obszarze ustawodawca przewidział kilka nowości, które mają za zadanie przyspieszenie i uczynienie postępowania bardziej efektywnym. Jest też sporo zmian o charakterze czysto porządkującym czy też doprecyzowującym. Wszystkie zmiany wchodzą w życie 7 listopada, dlatego ważne aby się im bliżej przyjrzeć, także w kontekście rozważania wyboru alternatywnych dla procesu sądowego metod rozwiązywania sporów.

Przede wszystkim dobry plan

Pierwsze ważne rozstrzygnięcia w przedmiocie postępowania dowodowego w nowej procedurze cywilnej zapadać będą już na posiedzeniu przygotowawczym, o którym pisałam w pierwszej części tej serii publikacji. Chodzi bowiem o plan przeprowadzania zgłaszanych przez strony dowodów rozpisany dokładnie w tzw. planie rozprawy przygotowywanym przez strony wspólnie z sędzią podczas wspomnianego posiedzenia przygotowawczego (dodany art. 205 (5) KPC).

Już samo przygotowanie planu rozprawy i zaplanowanie kolejności przeprowadzania poszczególnych dowodów aktywizuje strony i czyni współodpowiedzialnymi za przebieg postępowania.

Wnioski dowodowe

Nowe przepisy precyzują także wprost, że każda ze stron jest obowiązana do złożenia oświadczenia co do faktów (już nie „okoliczności faktycznych”, która to zmiana ma charakter bardziej porządkujący terminologię niż merytoryczny). Strona jest przy tym obowiązana wyszczególnić fakty, którym zaprzecza (a niektóre przyznaje), co stanowi novum i ma zapobiec zaprzeczaniu „hurtem” wszelkich twierdzeń drugiej strony. Takie brzmienie art. 210 kodeksu postępowania cywilnego ma zmobilizować strony do jasnego wylistowania faktów, którym zaprzecza, co w istotny sposób zawęzi proces dowodzenia.

Tak samo doprecyzowano przepis art. 228 KPC odnoszący się do faktów powszechnie znanych, które nie wymagają dowodzenia. Tym nie mniej dotychczasowe przepisy nie dawały stronom pewności, że tego rodzaju fakty sąd bierze pod uwagę. W obecnym brzmieniu przepisu art. 228 KPC „sąd bierze je (fakty powszechnie znane) pod uwagę nawet bez powołania się na nie przez strony”.

Poza tym w celu usprawnienia procesu dowodzenia doprecyzowaniu uległy także przepisy dotyczące formułowanych przez strony wniosków dowodowych. Dotychczas strony formułowały swoje wnioski o przeprowadzenie dowodów „na okoliczności” zamiast „na potwierdzenie konkretnych faktów”. W praktyce wnioski te były formułowane bardzo szeroko i niejednokrotnie „na zasadność roszczenia”, co w znacznym stopniu utrudniało ocenę przydatności takiego dowodu. W tym zakresie dodano więc nowy art. 235¹ KPC, który wprowadza jednoznaczny wymóg, że wniosek dowodowy ma wskazywać fakty, które strona chce wykazać danym dowodem.

Zgodnie z brzmieniem tego przepisu „We wniosku o przeprowadzenie dowodu strona jest obwiązana oznaczyć dowód w sposób umożliwiający przeprowadzenie go oraz określić i wyszczególnić fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem”.

Sformułowanie „określić i wyszczególnić” podkreśla, że wskazanie to ma być zindywidualizowane co do każdego faktu i co do każdego dowodu, strona ma więc obowiązek z jednej strony wyczerpująco wymienić wszystkie fakty, których ma dowieść dany wnioskowany dowód, a z drugiej – przy każdym dowodzie wskazać, który fakt ma nim zostać dowiedziony.

Odmowa przeprowadzenia dowodu

Wydaje się, że nie ma potrzeby różnicowania rozstrzygnięcia dotyczącego odmowy przeprowadzenia określonego dowodu na oddalenie wniosku dowodowego, jego zwrot, odrzucenie itd. Dlatego tez ustawodawca zdecydował się na zbiorczą jednolita formułę „pominięcia dowodu”, która mieści w sobie wszystkie te rozstrzygnięcia.

Katalog zaś przesłanek, przy których sąd może odmówić przeprowadzenia dowodu (co następuje w drodze postanowienia) przewiduje nowy art. 235² KPC, który stanowi:

 „Sąd może w szczególności pominąć dowód:

1) którego przeprowadzenie wyłącza przepis Kodeksu;

2) mający wykazać fakt bezsporny, nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy lub udowodniony zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy;

3) nieprzydatny do wykazania danego faktu;

4) niemożliwy do przeprowadzenia;

5) zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania;

6) gdy wniosek strony nie odpowiada wymogom art. 235(1), a strona mimo wezwania nie usunęła tego braku.

  • 2. Pomijając dowód, sąd wydaje postanowienie, w którym wskazuje jego podstawę prawną”.

Zmiana wymagań co do treści wniosku dowodowego analogicznie pociągnęła za sobą zmianę obligatoryjnej treści postanowienia o dopuszczeniu dowodu. Dotychczasowe brzmienie art. 236 było bowiem zbyt nieprecyzyjne.

„Art. 236. § 1. W postanowieniu o dopuszczeniu dowodu sąd oznaczy środek dowodowy i fakty, które mają nim zostać wykazane, a w miarę potrzeby i możliwości – także termin i miejsce przeprowadzenia dowodu.

2. Jeżeli o wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie dowodu wnosiła strona, w postanowieniu wystarczy powołać się na treść jej wniosku.

3. Zlecając przeprowadzenie dowodu sędziemu wyznaczonemu lub sądowi wezwanemu, sąd oznaczy tego sędziego albo ten sąd. Jeżeli nie oznaczono terminu lub miejsca przeprowadzenia dowodu, oznaczy je sędzia wyznaczony lub sąd wezwany”.

Aktywizacja stron przy przeprowadzaniu dowodów

Istotne z punktu widzenia praktyki zmiany wprowadza nowy art. 242¹ KPC, który przewiduje aktywizację strony przy przeprowadzaniu dowodów. Doświadczenia praktyki wskazują bowiem na trudności z przeprowadzaniem dowodów z zeznań świadków: zdarza się, że świadkowie zgłoszeni przez stronę, nawet blisko z nią związani, nie stawiają się (z różnych powodów) przed sądem. Nowa regulacja nakłada na stronę – w miarę, oczywiście jej możliwości – obowiązek dołożenia starań, by osoba wezwana przed sąd na wniosek strony stawiła się we wskazanym miejscu i czasie.

Przepis ten czyni stronę współodpowiedzialną za sprawne prowadzenie postępowania dowodowego, a tym samym całego procesu.

„Art. 242(1) Strona, która wnosiła o wezwanie na czynności sądu świadka, biegłego lub innej osoby, powinna dołożyć starań, by osoba ta stawiła się w wyznaczonym czasie i miejscu, w szczególności zawiadomić ją o obowiązku, czasie i miejscu stawiennictwa”.

Dowód z dokumentu

W aktualnej stanie prawnym i idącą za literą prawa praktyką procesową sędzia wydawał postanowienie o dopuszczeniu dowodu z dokumentu dołączanego do akt sprawy. Niepotrzebnie zajmowało to dodatkowo sędziego podczas gdy specyfika dowodu z dokumentu, czyli przekazanie informacji w nim zawartych wymaga jedynie (dla jego przeprowadzenia) przeczytanie tegoż dokumentu. Wydawanie więc postanowienia w tej sprawie wydaje się zbędnym formalizmem. Zresztą wydawanie postanowienia w przedmiocie dołączenia dokumentu do materiału dowodowego byłoby oczywiście nielogiczne: należałoby bowiem przeczytać dokument po to, by się przekonać, że nie należy go czytać. W takich przypadkach dowody takie zostaną więc dopuszczone (automatycznie) i przeprowadzone (przez ich jednokrotne przeczytanie).

Inna sytuacja zachodzi w sytuacji, gdy mamy do czynienia z wyłączeniem jakiegoś dokumentu z obszaru materiału dowodowego. Wówczas wydanie stosownego postanowienia powinno być koniecznością.

Art. 243 (2) Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego postanowienia. Pomijając dowód z takiego dokumentu sąd wydaje postanowienie”.

Zeznania świadka

Stawiennictwo świadka na wezwanie sądu może uniemożliwić nie tylko choroba lub kalectwo, lecz także inna przeszkoda, której nie da się pokonać, np. pozbawienie wolności. Dlatego, na wzór procedury karnej, ustawodawca poszerzył przesłanki umożliwiające przesłuchanie w miejscu pobytu świadka. Przy okazji niejako też unowocześniono terminologię, zastępując wychodzące z użycia pojęcie „kalectwa” używanym pojęciem „niepełnosprawności”.

 „Art. 263. Świadka, który nie może się stawić na wezwanie z powodu choroby, niepełnosprawności lub innej nie dającej się pokonać przeszkody, przesłuchuje się w miejscu jego pobytu”.

Istotne novum w postępowaniu dowodowym to wprowadzona możliwość złożenia zeznań na piśmie. Taka możliwość przewidziana dotychczas tylko w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń została właśnie rozszerzona na całe postępowanie cywilne.

Nowy przepis Art. 271¹ KPC wskazuje, że „świadek składa zeznanie na piśmie, jeżeli sąd tak postanowi. W takim przypadku świadek składa przyrzeczenie przez podpisanie tekstu przyrzeczenia. Świadek jest obowiązany złożyć tekst zeznania w sądzie w terminie wyznaczonym przez sąd (…)”.

Rozwiązanie to może budzić kontrowersje i obawy związane z możliwością wpływu przez osoby zainteresowane na treść spisywanych przez świadka zeznań. Istotnym ograniczeniem tego rodzaju pisemnych zeznań jest oczywiście także niemożliwość weryfikacji tych wszystkich elementów przesłuchania świadka, które są istotne z punktu widzenia dochodzenia do prawdy jak np. możliwość zadawania pytań doprecyzowujących, obserwacja zachowania świadka, jego mowy ciała etc.

Na ile i jak ta nowa instytucja zeznań świadka na piśmie zafunkcjonuje w praktyce przekonany się pewnie już wkrótce.

Dodatkowo na wzór instytucji funkcjonującej od dawna w postępowaniu karnym przyznano także sądowi cywilnemu dodatkowe narzędzie pozwalające na ustalenie czy świadek jest dotknięty jakąkolwiek ułomnością. Tym narzędziem jest zapewnienie udziału biegłego lekarza (psychologa czy neurologa) albo psychologa w przesłuchaniu danej osoby.

Odpowiednią regulację zawiera nowy art. 272¹ KPC przewidujący, iż:

Jeżeli sąd poweźmie wątpliwość co do zdolności spostrzegania lub komunikowania spostrzeżeń przez świadka, może zarządzić przesłuchanie go z udziałem biegłego lekarza lub psychologa, a świadek ten nie może się temu sprzeciwić”.

Udział biegłych

Dotychczasowa praktyka sądowa opiera się na całkowitej separacji świadka i biegłego jako dwóch źródeł dowodowych: od biegłego nie odbiera się zeznań, świadek nie składa opinii.

Praktyka sądowa wskazuje jednak, że w niektórych sytuacjach uchylenie tej niepołączalności jest celowe. Niejednokrotnie strony jeszcze przed procesem zlecają specjalistom z danej dziedziny wiedzy sporządzenie fachowych analiz, najpierw okazując im przedmiot sporu. Jest oczywiste, że wartość tak powstałych opracowań trudno przecenić, bo niejednokrotnie pochodzą od najlepszych specjalistów w danej dziedzinie wiedzy. Tymczasem przed sądem osoba taka może zostać przesłuchana co najwyżej jako świadek, natomiast nie wolno jej wysnuć wniosków z opisanego stanu faktycznego przy zastosowaniu własnej wiedzy fachowej.

W tym celu sąd „musi” powołać biegłego, co oczywiście wydłuża postępowanie i dubluje koszty takiej analizy. Jak pokazuje praktyka opinia zlecona przez sąd z reguły bywa sporządzona przez słabszego fachowca niż przesłuchany przez sąd „świadek”, któremu zlecono przygotowanie opinii prywatnej.

Rozwiązaniem tej niekorzystnej sytuacji jest uchylenie zakazu łączenia ról świadka i biegłego. Ustawodawca jednak nie zdecydował się na szersze zastosowanie takiej możliwości i – jak czytamy w uzasadnieniu zmian „(…) do czasu ukształtowania się w orzecznictwie kryteriów dopuszczalności i oceny takiego dowodu należy ograniczyć jego stosowanie do postępowania uproszczonego, a tym samym – do spraw o niższej wartości przedmiotu sporu, w których skutki ewentualnych błędów przy stosowaniu nowej instytucji nie będą zbyt dotkliwe (…)”.

Tym samym odpowiednią regulację wprowadzono jedynie w odniesieniu do postępowania uproszczonego w art. 505(7) § 3.

„Art. 505(7). § 1. Ilekroć ustalenie zasadności lub wysokości świadczenia winno nastąpić przy zastosowaniu wiadomości specjalnych, od uznania sądu zależy powzięcie samodzielnej oceny opartej na całokształcie okoliczności sprawy albo zasięgnięcie opinii biegłego.

2. Opinii biegłego nie zasięga się, jeżeli jej przewidywany koszt miałby przekroczyć wartość przedmiotu sporu, chyba że uzasadniają to wyjątkowe okoliczności.

3. Złożenie zeznań przez świadka nie stoi na przeszkodzie zasięgnięciu jego opinii jako biegłego, także co do faktów, o których zeznał (świadek-ekspert), nawet jeżeli uprzednio sporządził opinię na zlecenie podmiotu innego niż sąd”.

W obrocie prawnym szeroko korzysta się z opinii biegłych sporządzanych czy to na zlecenie

całkowicie prywatne czy też na zlecenie podmiotu prowadzącego postępowanie przewidziane odrębną ustawą (np. postępowania likwidacyjne w sprawach ubezpieczeniowych, postępowania reklamacyjne) bądź też na zlecenie organu pozasądowego prowadzącego postępowanie inne niż sądowe (karne postępowanie przygotowawcze, wszelkiego rodzaju postępowania administracyjne) bądź na zlecenie sądu w innej sprawie, czy to cywilnej, czy karnej.

Mimo to dotychczasowe przepisy regulujące dowód z opinii biegłego nie rozstrzygają wprost, czy w sądowym postępowaniu cywilnym dopuszczalne jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sporządzonej nie na zlecenie sądu prowadzącego sprawę (pozasądowej), a jeżeli tak, to jaki charakter ma taki dowód. Tymczasem praktyczne korzyści, w tym właśnie sprawność i szybkość postępowania  płynące z wykorzystania tego rodzaju dowodów w postępowaniu cywilnym są oczywiste.

Dlatego też zgodnie z nowym art. 278 ¹ KPC „Sąd może dopuścić dowód z opinii sporządzonej na zlecenie organu władzy publicznej w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę”

W zakresie udziału biegłego w sprawie ustawodawca wprowadził jeszcze szereg innych usprawnień mających na celu wyjście naprzeciw potrzebom praktyki i postulatom sprawnego procesu.

Zmiany dotyczą m.in. uściślenia trybu wyłączenia biegłego ze sprawy, kwestie dotyczące odebrania przyrzeczenia od biegłego na rzetelność jego opinii, udostępniania biegłemu materiałów do opinii, tryb uzupełnienia i wyjaśnienia opinii oraz dopuszczenia dodatkowej opinii jak i kwestie ustalania wynagrodzenia biegłego.

Wydaje się, że nowe przepisy w zakresie postępowania dowodowego wyszły naprzeciw potrzebom nie tylko praktyki sądowej ale i potrzebie „odkurzenia” i unowocześnienia regulacji funkcjonującej od ponad 50 lat.

Jeśli chcesz abyśmy pomogli Ci rozwiązać spór w biznesie, zapraszam do kontaktu:

tel.: +48 669 73 79 79e-mail: e.stobiecka@taylorwessing.com

klauzula nadużycia prawa procesowegoW nowym kodeksie postępowania cywilnego, który wejdzie w życie 7 listopada pojawia się zupełnie nowa klauzula nadużycia prawa procesowego jako odpowiedź na problemy praktyki sądowej związanej z „kreatywnością” (słowo celowo zostało umieszczone w cudzysłowie) procesową stron.

W pracach nad nowymi regulacjami zidentyfikowano sytuacje, w których – zdaniem projektodawców – nie ma wątpliwości, że dochodzi do nadużycia przez stronę jej uprawnień procesowych.

Wśród takich sytuacji wyróżniono:

  1. wnoszenie jako pozwu pisma niezawierającego żądania rozpoznania sprawy sądowej,
  2. wnoszenie pozwu oczywiście bezzasadnego,
  3. wnoszenie szeregu wniosków o wyłączenie sędziego,
  4. wnoszenie szeregu zażaleń w tym samym lub zbliżonym przedmiocie,
  5. wnoszenie szeregu wniosków o sprostowanie, uzupełnienie lub wykładnię wyroku.

Poza tym do nadużyć prawa procesowego może także dochodzić w sytuacjach, którym nie można jednoznacznie przypisać takich cech, choć co do zasady mają one dwie wspólne cechy:

  1. są podejmowane na podstawie i w granicach prawa procesowego (uprawnienia do wytoczenia powództwa, uprawnienia do wniesienia zażalenia itd.),
  2. nie zmierzają jednak do osiągnięcia celu, w którym odpowiednie instytucje procesowe zostały ustanowione.

Podstawowym celem takich działań jest przeciągnięcie postępowania, doprowadzenie do swoistego paraliżu wymiaru sprawiedliwości. Przykładem takiego działania może być np. wnoszenie łańcucha zażaleń – wybieg często wykorzystywany przez sprawnych procesualistów przeplatany np. szeregiem wniosków o charakterze proceduralnym, np. wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych. Paraliż potrafi także wprowadzić seria wniosków o wyłączenie sędziego czy szereg wniosków o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Stan aktualny

W obecnym stanie prawnym sąd ma możliwość zapobiec nadużyciu prawa procesowego przez stronę właściwie tylko w jednej sytuacji: gdy chodzi o nadmierną ilość wniosków dowodowych. Tutaj, sędzia jako gospodarz postępowania podejmuje odpowiednie decyzje.

Nie ma jednakże narzędzi, aby zapobiec sytuacji, gdy wskutek powyższych działań jednej strony postępowania zostaje realnie naruszone prawo pozostałych stron do rozpoznania sprawy w rozsądnym czasie, prawo do rzetelnego procesu czy prawo innych obywateli do sprawnego działania.

Przeczytaj także: Ugoda możliwa już na etapie przygotowawczym. Nowe rozwiązania kodeksu postępowania cywilnego a ADR

Tym samym jasne było, że system procesowego prawa cywilnego wymaga uzupełnienia o ograniczenie dopuszczalności czynności stron opartych na znamieniu nadużycia uprawnienia procesowego.

Klauzula generalna

 Mając na uwadze uwarunkowania naszego systemu prawnego znamię nadużycia prawa procesowego uregulowano w sposób ścisły, tak aby zapobiec – w jak największym stopniu – możliwemu nadmiernemu wykorzystaniu tej klauzuli. Uznano, że ocena czy dana czynność strony stanowi nadużycie uprawnienia procesowego powinna opierać się na ustaleniu celu, który strona chce osiągnąć podejmując daną czynność, i na ocenie, czy cel ten jest usprawiedliwiony.

Klauzulę generalną zawiera dodany art. 4¹ KPC w brzmieniu „Z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania stronom i uczestnikom postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono (nadużycie prawa procesowego)”:

Sankcje, które sąd może zastosować wobec strony nadużywającej przewidziane zostały w także nowym Art. 226 ² § 2 KPC i mogą one polegać na:

  1. wymierzeniu grzywny,
  2. obciążeniu dodatkową częścią bądź nawet całością kosztów procesu,

a na wniosek strony przeciwnej także na:

  1. obciążeniu kosztami procesu podwyższonymi odpowiednio do spowodowanego nadużyciem zwiększenia nakładu pracy strony przeciwnej na prowadzenie sprawy,
  2. podwyższeniu stopy odsetek należnych od zasądzonego świadczenia odpowiednio do spowodowanej nadużyciem zwłoki w rozpoznaniu sprawy, za czas odpowiadający tej zwłoce.

Ponieważ fakt nadużycia często da się ustalić dopiero na tle całokształtu okoliczności sprawy, sankcje można stosować dopiero w orzeczeniu kończącym postępowanie.

Rozwiązania szczegółowe

Uregulowanie klauzuli generalnej nadużycia prawa procesowego poszło nieco dalej poprzez odpowiednie doszczegółowienie przepisów w celu zapobiegnięcia sytuacjom, które wyczerpują znamiona takiego nadużycia.

Pismo nie będące pozwem

Wśród zidentyfikowanych problemów procesowych projektodawcy wskazali m.in. wniesienie pod pozorem pozwu pisma niebędącego nim w rzeczywistości, czyli niezawierającego żądania rozpoznania przez sąd jakiejkolwiek sprawy.

W obecnym stanie prawnym sąd jest w każdym przypadku obowiązany do traktowania takiego pisma, jak gdyby pozwem było i do nadawania mu biegu poprzez (w szczególności) zmuszenie wnoszącego do postawienia żądania. Sytuacje takie wymagają od sądu wyjątkowo dużo nakładu czasu, pracy i niejako „blokują” sędziów, którzy zmuszeni są w ten sposób do prowadzenia proceduralnej korespondencji z wnoszącym takie pismo, motywując go do właściwego sformułowania żądania.

Abstrahując od celów działania strony, która wnosi takie niejasne lub niedoprecyzowane pismo wydaje się, że korzystając z możliwości, jakie daje szeroki dostęp do pomocy prawnej czy nawet korzystanie z dostępnych narzędzi, przerzucanie na sędziego dbałości o doprecyzowanie niejasnego pisma jest nieekonomiczne.

Słusznie podnoszą projektodawcy, że w takiej sytuacji także pozwany mógłby oczekiwać pomocy od sędziego w sprecyzowaniu odpowiedzi na pozew.

W związku z tym w nowej procedurze znalazł się  przepis art. 186¹, zgodnie z którym:

§ 1. Pismo, które zostało wniesione jako pozew, a z którego nie wynika żądanie rozstrzygnięcia sporu o charakterze sprawy cywilnej, przewodniczący zwraca wnoszącemu bez żadnych dalszych czynności, chyba że wyjątkowe okoliczności uzasadniają nadanie mu biegu”.

Aby zapewnić odpowiednie gwarancje procesowe i odpowiednią kontrolę instancyjną, na decyzję w tej sprawie przysługuje zażalenie.

Pozew oczywiście bezzasadny

 A co w przypadku, gdy pozew zostanie wniesiony prawidłowo, a więc jest jasno sformułowany, ale jest oczywiście bezzasadny?

Pozew oczywiście bezzasadny to taki, którego treść pozwala przewidywać, że w żadnym wypadku nie ma on szans uwzględnienia, wobec czego nadawanie mu biegu jest stratą czasu i pracy sądu. W tym zakresie mieści się również pozew pozorny, przez którego wytoczenie strona zmierza do innego celu niż dochodzenie swoich praw z wykorzystaniem właśnie instytucji procesowych.

Ustawodawca przewidział możliwość oddalenia takiego powództwa na posiedzeniu niejawnym bez podejmowania żadnych dodatkowych czynności dotyczących pozwu oraz – co kluczowe – bez doręczenia pozwu osobie wskazanej jako pozwany.

Tego rodzaju rozwiązanie mieści się przy tym w ramach środków proceduralnych  dopuszczonych w takich sytuacjach przez zalecenie nr R(84)5 Komitetu Ministrów Rady Europy dla Państw Członkowskich dotyczące zasad procedury cywilnej zmierzających do usprawnienia wymiaru sprawiedliwości, w myśl których dopuszczalne jest dla takich spraw ustanowienie postępowania „uproszczonego”.

Istota uproszczenia w tym przypadku ma polegać – według projektodawców – na odstąpieniu od prowadzenia wszelkich czynności wymaganych przez procedurę do nadania pozwowi zwykłego biegu, tj.:

  • nie wzywa się do usunięcia braków formalnych pozwu,
  • nie wzywa się do uiszczenia opłaty,
  • nie wzywa się do dołączenia odpisów,
  • nie rozpoznaje się dodatkowych wniosków zawartych w pozwie (o zabezpieczenie, o zwolnienie od kosztów, o ustanowienie pełnomocnika z urzędu itd.),
  • nie doręcza się odpisu pozwu pozwanemu.

Jedyną czynnością sądu pozostaje zarządzenie przewodniczącego o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i sporządzenie wyroku oraz uzasadnienia z urzędu.

Odpowiednia norma odnosząca się do tej sytuacji znajduje się w nowym art. 191¹ KPC, zgodnie z którym:

„§ 1 Jeżeli z treści pozwu i załączników oraz z okoliczności wniesienia pozwu, a także faktów, o których mowa w art. 228, wynika oczywista bezzasadność powództwa, stosuje się przepisy poniższe.

2. Gdyby czynności, które ustawa nakazuje podjąć w następstwie wniesienia pozwu, miały być oczywiście niecelowe, można je pominąć. W szczególności można nie wzywać powoda do usunięcia braków pozwu ani do uiszczenia opłaty, jak również nie sprawdzać wartości przedmiotu sporu ani nie przekazywać sprawy.

3. Sąd może oddalić powództwo na posiedzeniu niejawnym, nie doręczając pozwu osobie wskazanej jako pozwany ani nie rozpoznając wniosków złożonych wraz z pozwem.

3. Uzasadnienie wyroku sporządza się na piśmie z urzędu. Powinno ono zawierać jedynie wyjaśnienie,

dlaczego powództwo zostało uznane za oczywiście bezzasadne. Wyrok z uzasadnieniem sąd z urzędu doręcza tylko powodowi z pouczeniem o sposobie i terminach wniesienia zażalenia.

Łańcuch zażaleń

Łańcuch zażaleń to jedno z najczęściej wykorzystywanych narzędzi obstrukcji procesowej zmierzające do zwłoki w procedowaniu. Dla uniknięcia rozbieżności w ocenach projektodawcy wskazują, że za wniesione wyłącznie dla zwłoki uważa się drugie (i oczywiście dalsze) zażalenie wniesione przez tę samą stronę na to samo postanowienie, jak również zażalenie wniesione na postanowienie wydane w wyniku czynności wywołanych wniesieniem przez tę samą stronę wcześniejszego zażalenia (co stanowi sytuację najbardziej typową).

Aby zapobiegać łańcuchowi zażaleń wprowadzono do katalogu procesowych instrumentów nową sankcję w postaci pozostawienia zażalenia w aktach sprawy bez dalszych czynności na mocy zwykłego zarządzenia sędziego sprawozdawcy.

Jedyną czynnością wykonywaną przez sąd w takim przypadku jest zawiadomienie strony, która wniosła zażalenie o pozostawieniu go w aktach sprawy bez dalszych czynności, co  stanowi absolutne minimum wymagane przez zasadę wewnętrznej jawności procesu.

Odpowiednia regulacja zawarta jest w nowym art. 394³ KPC, zgodnie z którym

„§ 1. Niedopuszczalne jest zażalenie wniesione jedynie dla zwłoki w postępowaniu.

2. Za zażalenie wniesione jedynie dla zwłoki w postępowaniu uważa się:

1) drugie i dalsze zażalenie wniesione przez tę samą stronę na to samo postanowienie,

2) zażalenie na postanowienie wydane w wyniku czynności wywołanych wniesieniem przez tę samą stronę wcześniejszego zażalenia – chyba, że okoliczności sprawy wykluczają tę ocenę.

3. Zażalenie, o którym mowa w § 1, pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności, w szczególności nie przedstawia się go do rozpoznania właściwemu sądowi. W ten sam sposób postępuje się także z dalszymi pismami strony związanymi z wniesieniem tego zażalenia.

4. O pozostawieniu zażalenia i dalszych pism bez żadnych dalszych czynności zawiadamia się stronę wnoszącą tylko raz – przy wniesieniu zażalenia.

5. Przepis art. 380 stosuje się odpowiednio.

Wnioski o wyłączenie sędziego

To kolejne nadużycie prawa procesowego polega na tym, że strona składa wniosek w istocie pozbawiony podstaw, a jako pretekst do tego wykorzystuje okoliczności związane z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach lub też składa kolejne wnioski dotyczące tego samego sędziego z powołaniem tych samych okoliczności.

Tutaj także ustawodawca zaproponował jako sankcję pozostawienie wniosku bez dalszego biegu, a w przypadku złożenia takiego wniosku ustnie sędzia poucza strony o bezskuteczności tej czynności oraz braku wpływu na dalsze czynności sądu.

Nowe, podstawowe  uregulowanie tej kwestii znalazło się w art. 531 KPC, który stanowi, że

„§ 1. Niedopuszczalny jest wniosek o wyłączenie sędziego:

1) oparty wyłącznie na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach;

2) złożony po raz kolejny co do tego samego sędziego z powołaniem tych samych okoliczności.

2. Wniosek, o którym mowa w § 1, pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności. To samo dotyczy pism związanych z jego wniesieniem. O pozostawieniu wniosku i pozostałych pism bez dalszych czynności zawiadamia się stronę wnoszącą tylko raz –

przy złożeniu pierwszego pisma.

3. W przypadku złożenia ustnie wniosku, o którym mowa w § 1, przewodniczący zawiadamia stronę o jego bezskuteczności.

Oczywiście uzupełnieniu w tym zakresie podlegały także inne przepisy traktujące o wyłączeniu składów orzekających.

Wnioski o sprostowanie, uzupełnienie i wykładnię wyroku

Jak wskazuje praktyka sądowa także przewidziane w art. 350–352 KPC wnioski o sprostowanie, uzupełnienie i wykładnię wyroku bywają wykorzystywane jako narzędzie gry na zwłokę.

Z pewnością pierwszy taki wniosek złożony przez stronę należy traktować jako złożony w dobrej wierze, jednak już każdy kolejny powinien w pierwszej kolejności podlegać ocenie pod kątem klauzuli nadużycia prawa procesowego, czyli czy składając go strona nie zmierza w rzeczywistości jedynie do zwłoki w postępowaniu.

Odpowiednią regulację zawiera art. 352¹ KPC , stanowiący, iż:

„§ 1. Niedopuszczalny jest wniosek o sprostowanie wyroku złożony jedynie dla zwłoki w postępowaniu.

2. Za wniosek złożony jedynie dla zwłoki w postępowaniu uważa się drugi i dalszy wniosek złożony przez tę samą stronę co do tego samego wyroku, chyba że okoliczności sprawy wykluczają tę ocenę.

3. Wniosek, o którym mowa w § 1, pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności. To samo dotyczy pism związanych z jego złożeniem. O pozostawieniu wniosku i pozostałych pism bez dalszych czynności zawiadamia się stronę wnoszącą tylko raz – przy złożeniu pierwszego pisma.

4. Przepisy § 1–3 stosuje się odpowiednio do wniosków o uzupełnienie i o wykładnię wyroku”.

Wszystkie te rozwiązania będące uszczegółowieniem klauzuli generalnej nadużycia prawa procesowego z pewnością są odpowiedzią na bolączki proceduralne i nadmierną „kreatywność” stron czy też ich pełnomocników.

Czy jednak te rozwiązania będą skutecznym lekarstwem na przeciągające się procesy, w tym obstrukcyjną działalność stron? Niewątpliwie narzędzie, jakim jest klauzula nadużycia prawa procesowego przyczyni się do zdyscyplinowania stron, dając sędziom odpowiednie oręże do walki z działaniami destrukcyjnymi wobec procesu.

Jak zadziała ta klauzula w praktyce pokaże zapewne dopiero praktyka jej stosowania i pierwsze statystyki. Jedno jest pewne, działający w złej wierze użytkownicy systemu wymiaru sprawiedliwości będą mieli zdecydowanie ciężej.

Jeśli chcesz abyśmy pomogli Ci rozwiązać spór w biznesie, zapraszam do kontaktu:

tel.: +48 669 73 79 79e-mail: e.stobiecka@taylorwessing.com